Γκιώνης (Otus scops): Η φωνή της νύχτας και η σχέση Ελληνικού και Αλβανικού μύθου

Γκιώνης (Otus scops): Η μικρή κουκουβάγια με το χαρακτηριστικό «γκιών, γκιών»

Ο Γκιώνης (Otus scops) είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά, αγαπητά αλλά και μυστηριώδη νυχτόβια αρπακτικά της ελληνικής φύσης. Το χαρακτηριστικό, μονότονο και ρυθμικό κάλεσμά του, «γκιών... γκιών...» αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ηχητικά τοπία των ελληνικών καλοκαιριών. 

Μικρός σε μέγεθος αλλά με έντονη παρουσία, ο Γκιώνης ζει συχνά δίπλα στον άνθρωπο, σε ελαιώνες, οπωρώνες, πάρκα, κήπους και χωριά, ενώ η φωνή του μπορεί να ακούγεται για ώρες μέσα στη σιωπή της νύχτας.

Γκιώνης (Otus scops): Χαρακτηριστικά και εμφάνιση

Ο Γκιώνης είναι ένα μικρό νυχτόβιο αρπακτικό πτηνό της οικογένειας Strigidae. Το επιστημονικό του όνομα είναι Otus scops και αποτελεί ένα από τα μικρότερα είδη κουκουβάγιας που συναντώνται στην Ελλάδα. Έχει μήκος περίπου 19–21 εκατοστά, ενώ το άνοιγμα των φτερών του φτάνει περίπου τα 47–54 εκατοστά.
Το φτέρωμά του είναι γκριζοκάστανο ή καφέ, με λεπτές ραβδώσεις και στίγματα, προσφέροντάς του εξαιρετικό καμουφλάζ. Όταν κάθεται ακίνητος πάνω σε έναν κορμό, μπορεί να γίνει σχεδόν αόρατος, καθώς τα χρώματα και τα σχέδιά του θυμίζουν τον φλοιό των δέντρων.
Χαρακτηριστικά είναι και τα δύο μικρά «αυτιά» στο κεφάλι του. Δεν πρόκειται όμως για αυτιά, αλλά για λοφία φτερών, τα οποία μπορεί να ανασηκώνει όταν βρίσκεται σε εγρήγορση. Προσοχή! Ο Μπόυφος και ο Νανόμπουφος τα έχουν πάντα σηκωμένα! 
Τα μάτια του είναι χαρακτηριστικά χρυσοκίτρινα και ξεχωρίζουν μέσα στο σκοτάδι.

Πού ζει ο Γκιώνης;

Ο Γκιώνης έχει ευρεία εξάπλωση στη Νότια και Κεντρική Ευρώπη, τη Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, ενώ η εξάπλωσή του φτάνει βαθύτερα στην Ασία.
Στην Ελλάδα είναι ευρέως διαδεδομένος και αναπαράγεται σε πολλές περιοχές. Ανάλογα με την περιοχή και τον πληθυσμό, μπορεί να είναι μεταναστευτικός ή να παραμένει όλο τον χρόνο.
Προτιμά ανοιχτά ή ημιανοιχτά τοπία με διάσπαρτα δέντρα, όπως ελαιώνες, οπωρώνες, πάρκα, κήπους, αγροτικές περιοχές, χωριά και περιαστικά τοπία. Δεν προτιμά τα πυκνά, βαθιά δάση. Αντίθετα, ευνοείται από τα τοπία όπου υπάρχουν ταυτόχρονα δέντρα για καταφύγιο και ανοιχτές εκτάσεις με άφθονη τροφή. 

Πού φωλιάζει;

Ο Γκιώνης δεν κατασκευάζει δική του φωλιά. Για να φωλιάσει αναζητά φυσικές κοιλότητες σε δέντρα, κοιλότητες σε κτίσματα ή κατάλληλες παλιές φωλιές άλλων πουλιών.
Τα ηλικιωμένα δέντρα, ιδιαίτερα εκείνα που διαθέτουν φυσικές κουφάλες, έχουν επομένως ιδιαίτερη σημασία για την αναπαραγωγή του. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο τα παλιά δέντρα στους ελαιώνες, στα χωριά, στα πάρκα και στις αγροτικές περιοχές αποτελούν σημαντικά καταφύγια για την άγρια ζωή.

Τι τρώει ο Γκιώνης;

Ο Γκιώνης είναι κυρίως εντομοφάγος. Η διατροφή του περιλαμβάνει πολλά μεγάλα έντομα, ιδιαίτερα ακρίδες και άλλα Ορθόπτερα, σκαθάρια, νυχτοπεταλούδες, σκόρους και άλλα μεγάλα έντομα.
Μπορεί επίσης να τρέφεται με αράχνες, σαλιγκάρια και άλλα ασπόνδυλα.
Παρότι τα έντομα αποτελούν το σημαντικότερο μέρος της διατροφής του, δεν περιορίζεται σε αυτά. Μπορεί να κυνηγήσει και μικρά σπονδυλωτά, όπως σαύρες, μικρά θηλαστικά ή μικρά πουλιά, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν αυξημένες ενεργειακές ανάγκες κατά την περίοδο αναπαραγωγής. 

Είναι ο Γκιώνης μεταναστευτικό πουλί;

Η μεταναστευτική συμπεριφορά του Γκιώνη διαφέρει ανάλογα με τη γεωγραφική περιοχή.
Οι πληθυσμοί της βόρειας και κεντρικής Ευρώπης είναι κυρίως μεταναστευτικοί, ενώ νοτιότερα, στη Μεσόγειο και ιδιαίτερα σε θερμότερες περιοχές, υπάρχουν και πληθυσμοί που μπορεί να παραμένουν όλο τον χρόνο ή να πραγματοποιούν μικρότερες μετακινήσεις.
Πολλά άτομα που αναπαράγονται στην Ελλάδα μετακινούνται κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου προς την υποσαχάρια Αφρική, όπου διαχειμάζουν, ενώ την άνοιξη επιστρέφουν στις περιοχές αναπαραγωγής.
Οι χρόνοι άφιξης και αναχώρησης δεν είναι ίδιοι σε ολόκληρη την Ελλάδα, καθώς επηρεάζονται από τη γεωγραφική θέση και τη μεταναστευτική συμπεριφορά κάθε πληθυσμού.

Γιατί ονομάζεται Γκιώνης;

Το ελληνικό όνομα γκιόνης/γκιώνης έχει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα γλωσσική ιστορία.
Σε αντίθεση με την απλή εξήγηση ότι πρόκειται αποκλειστικά για ηχομιμητική λέξη, δηλαδή ότι προέρχεται από την κραυγή του μέσα στο σκοτάδι, λεξικογραφικές πηγές καταγράφουν το ελληνικό όνομα ως δάνειο από το αλβανικό gjon, που είναι επίσης ονομασία του ίδιου πουλιού, του Otus scops.
Το αλβανικό Gjon είναι η αλβανική μορφή του ονόματος Γιάννης. Έτσι, φαίνεται να υπάρχει μια ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στο ανθρώπινο όνομα Gjon, στην ονομασία του πουλιού gjon και στον χαρακτηριστικό νυχτερινό ήχο του.
Η σχέση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν γνωρίσουμε τις λαϊκές παραδόσεις που συνδέονται με το πουλί, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Αλβανία. 

Ο Ελληνικός μύθος του Γκιώνη

Στην ελληνική λαογραφία, ο Γκιώνης κουβαλά μια πλούσια παράδοση, συχνά συνδεδεμένη με τη θλίψη και την ανθρώπινη μοίρα.
Η πιο γνωστή λαϊκή παράδοση λέει πως ο Γκιώνης ήταν κάποτε ένας νέος (ή κατά άλλες εκδοχές ένας γιος ή αδελφός) που αδικήθηκε ή σκότωσε κατά λάθος τον αδελφό του. Από τη μεγάλη του θλίψη και τύψη, παρακάλεσε τον Θεό να τον μεταμορφώσει σε πουλί για να θρηνεί αιώνια μέσα στη νύχτα. Το κάλεσμά του («γκιών, γκιών») ερμηνεύεται στη λαϊκή φαντασία ως το κλάμα του για το χαμένο πρόσωπο.
Σε ορισμένες παραλλαγές του θρύλου, ο χαμένος αδελφός ονομάζεται Γιάννης, ενώ σε ηπειρωτικά και αλβανόφωνα γλωσσικά περιβάλλοντα απαντά ο τύπος Gjon, η αλβανική μορφή του Ιωάννη.
Η παράδοση αυτή παρουσιάζει διαφορετικές τοπικές παραλλαγές, με αλλαγές στα ονόματα και στις λεπτομέρειες της ιστορίας. Ο κοινός πυρήνας όμως παραμένει ίδιος. Ένας άνθρωπος που έχασε τον αδελφό του και καταδικάστηκε να τον αναζητά και να τον θρηνεί μέσα στη νύχτα.

Η Αλβανική παραλλαγή του θρύλου

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αλβανική λαϊκή παράδοση, που συνδέεται με το όνομα Gjon και το ίδιο το όνομα του πουλιού.
Σύμφωνα με την παράδοση αυτή, μια μητέρα είχε έναν μοναδικό γιο, που ονομαζόταν Gjon. Κάποια στιγμή ο γιος εξαφανίστηκε. Η μητέρα, γεμάτη αγωνία και θλίψη, άρχισε να περιπλανιέται τη νύχτα αναζητώντας τον και φωνάζοντας συνεχώς το όνομά του:
«Gjon! Gjon!»
Η θλίψη της ήταν τόσο μεγάλη, ώστε σύμφωνα με τον θρύλο μεταμορφώθηκε σε πουλί. Και από τότε, μέσα στη νύχτα, το πουλί συνεχίζει να φωνάζει «Gjon! Gjon!», αναζητώντας τον χαμένο της γιο.
Στην αλβανική γλώσσα το πουλί ονομάζεται gjon, ενώ υπάρχουν κι άλλες τοπικές ονομασίες. Η ομοιότητα με την ελληνική παράδοση του Γκιώνη είναι εντυπωσιακή. Και στις δύο παραδόσεις υπάρχει ένα χαμένο αγαπημένο πρόσωπο, η αδιάκοπη αναζήτησή του μέσα στη νύχτα και ένα πουλί του οποίου το κάλεσμα μοιάζει με ανθρώπινο όνομα.
Η ομοιότητα αυτή έχει απασχολήσει και παλαιότερους μελετητές της αλβανικής γλώσσας και παράδοσης. Ο αλβανολόγος Gustav Meyer, στο έργο του για την ετυμολογία της αλβανικής γλώσσας, συνέδεσε το gjon με το όνομα Gjon και με την ονομασία του πουλιού, ενώ έχει αποδοθεί σε αυτόν και η άποψη ότι η σχετική παράδοση πέρασε στη νεοελληνική παράδοση και συνδέθηκε με το ελληνικό «γκιόνης».

Δεν είναι όμως αποδεδειγμένο ότι ο ελληνικός μύθος αποτελεί απλή μεταφορά του αλβανικού θρύλου. Αυτό που μπορούμε να πούμε με ασφάλεια είναι ότι υπάρχει μια εντυπωσιακή λαογραφική και γλωσσική συγγένεια ανάμεσα στις δύο παραδόσεις και ότι το ελληνικό γκιόνης/γκιώνης έχει καταγραφεί ως δάνειο από το αλβανικό gjon.  

Ο Γκιώνης έχει και άλλες λαϊκές ονομασίες. Σε παλαιότερες και τοπικές πηγές συναντάται ακόμη και ως «κλαψοπούλι» ή «χαροπούλι», ονομασίες που παραπέμπουν στη μονότονη και πένθιμη φωνή του. Ωστόσο, η ονομασία «κλαψοπούλι» χρησιμοποιείται επίσης για την Τυτώ (Tyto alba), γι' αυτό δεν αποτελεί ασφαλή επιστημονική ταύτιση του είδους. 

Τι σημαίνει το επιστημονικό όνομα Otus scops;

Το επιστημονικό όνομα του Γκιώνη είναι Otus scops.
Το Otus προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ὦτος, αρχαία ονομασία είδους κουκουβάγιας. Η λέξη συνδέεται ετυμολογικά με το οὖς, ὠτός, δηλαδή το «αυτί», πιθανότατα λόγω των χαρακτηριστικών λοφίων που θυμίζουν αυτιά. Η λέξη χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά από τον Αριστοτέλη!
Το scops προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό σκώψ, λέξη που χρησιμοποιούνταν για μικρό είδος κουκουβάγιας.
Έτσι, το επιστημονικό όνομα του Γκιώνη διατηρεί ζωντανή μια ονομασία με αρχαίες ελληνικές ρίζες.

Ο Γκιώνης στη λαϊκή παράδοση

Ο νυχτερινός και μονότονος ήχος του Γκιώνη έχει συνδεθεί με τη θλίψη, τη μοναξιά και το μυστήριο της νύχτας. Σε ορισμένες περιοχές θεωρήθηκε πουλί των κακών οιωνών ή συνδέθηκε με την κακοτυχία, εξαιτίας του πένθιμου ήχου του. Σε άλλες, όμως, η παρουσία του αποτελεί απλώς αναπόσπαστο κομμάτι του καλοκαιρινού τοπίου και της ελληνικής υπαίθρου.
Ίσως γι' αυτό ο Γκιώνης να είναι ένα από τα πουλιά που δεν χρειάζεται καν να το δεις για να το θυμάσαι. Αρκεί να ακούσεις μέσα στη νύχτα εκείνο το γνώριμο:
«Γκιών... γκιών...»
Και ξαφνικά, ένα ελληνικό καλοκαίρι βρίσκεται ξανά εκεί.

Περισσότερα είδη πουλιών στη αντίστοιχη σελίδα.