Ο θρήνος των αιωνόβιων πλατανιών - Το ιστορικό Πλατανόδασος Σπερχειού απειλείται από μια φονική ασθένεια

Το Πλατανόδασος Παλιουρίου - Καστρίου στη Φθιώτιδα, εκπέμπει SOS από το μεταχρωματικό έλκος

Στις όχθες του Σπερχειού, εκεί όπου το ποτάμι συναντά το Παλιούρι και το Καστρί, ένα μοναδικό κομμάτι της ελληνικής φύσης δίνει σήμερα μια άνιση μάχη. 

Τα πλατάνια που για αιώνες στέκονταν περήφανα δίπλα στα νερά του ποταμού, που χάριζαν τη δροσιά και τη σκιά τους σε ανθρώπους και ζώα, που έγιναν σημείο αναφοράς για γενιές κατοίκων της Φθιώτιδας, αργοπεθαίνουν.
Εκεί όπου κάποτε κυριαρχούσε το πράσινο, σήμερα εμφανίζονται ολοένα και περισσότεροι γυμνοί κορμοί και ξερά κλαδιά. Το θρόισμα των φύλλων δίνει τη θέση του στη σιωπή των νεκρών δέντρων.
Το Πλατανόδασος Παλιουρίου Καστρίου αποτελεί τμήμα του ιστορικού παραποτάμιου δάσους του Σπερχειού, ενός τοπίου που συνδέεται με το αρχαίο Αινιανικό Δάσος και την περιοχή των Αινιάνων. Ένα τοπίο που έχει συνδεθεί με την ιστορία και τη μυθολογία της κοιλάδας του Σπερχειού και διατηρεί μέχρι σήμερα τη δύναμη ενός φυσικού μνημείου.
Σήμερα όμως η μεγαλύτερη απειλή δεν έρχεται από τον χρόνο. Έρχεται από έναν αόρατο εχθρό, το μεταχρωματικό έλκος του πλατάνου.

Η πληγή του Σπερχειού δεν βρίσκεται μόνο στο Παλιούρι

Η ασθένεια δεν έχει προσβάλει μόνο το Πλατανόδασος Παλιουρίου - Καστρίου. Η εξάπλωσή της αφορά μεγάλο μέρος του παραποτάμιου οικοσυστήματος του Σπερχειού.
Προσβολές έχουν καταγραφεί σε περιοχές όπως οι Μεξιάτες, η Μάκρη, η Ροδωνιά και η Μεσοποταμία, όπου επίσης υπάρχουν σημαντικές συστάδες πλατάνων.
Ο Σπερχειός αποτελεί ένα ενιαίο φυσικό σύστημα και η απώλεια των πλατανιών σε ένα σημείο επηρεάζει συνολικά την οικολογική ισορροπία της περιοχής. Τα πλατάνια δεν είναι απλώς δέντρα. Είναι η βάση ενός ολόκληρου παραποτάμιου κόσμου που φιλοξενεί πουλιά, έντομα και πλήθος άλλων οργανισμών.

Ο αόρατος εχθρός που σκοτώνει τα πλατάνια

Το μεταχρωματικό έλκος του πλατάνου προκαλείται από τον μύκητα Ceratocystis platani, έναν εισβλητικό οργανισμό που θεωρείται από τις μεγαλύτερες απειλές για τα πλατανοδάση της Ευρώπης.
Ο μύκητας εισέρχεται στο δέντρο μέσα από πληγές στον κορμό, στα κλαδιά ή στις ρίζες. Στη συνέχεια αναπτύσσεται μέσα στα αγγεία του ξύλου, εμποδίζοντας τη μεταφορά νερού και θρεπτικών συστατικών. Το δέντρο σταδιακά αφυδατώνεται και τελικά νεκρώνεται.
Τα νεαρά πλατάνια μπορεί να ξεραθούν μέσα σε λίγους μήνες, ενώ τα μεγαλύτερα δέντρα συνήθως καταρρέουν μέσα σε ένα έως τρία χρόνια.
Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει αποτελεσματική θεραπεία για τα ήδη προσβεβλημένα δέντρα.

Από τη Βόρεια Αμερική σε όλη την Ελλάδα

Η ασθένεια που απειλεί σήμερα τα πλατάνια του Παλιουρίου και του Καστρίου δεν γεννήθηκε στην Ελλάδα. Ο μύκητας Ceratocystis platani, ο οποίος προκαλεί το μεταχρωματικό έλκος του πλατάνου, έχει καταγωγή από τη Βόρεια Αμερική και έφτασε στην Ευρώπη τον 20ό αιώνα, πιθανότατα κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μέσω μολυσμένης ξυλείας.
Στην Ευρώπη εξαπλώθηκε αρχικά σε χώρες όπως η Ιταλία και η Γαλλία, προκαλώντας μεγάλες απώλειες σε πλατανοδάση και αστικές φυτεύσεις. Από εκεί φαίνεται ότι πέρασε και στην Ελλάδα.
Η πρώτη επίσημη καταγραφή της ασθένειας στη χώρα μας έγινε το 2003 στη Μεσσηνία, στη νοτιοδυτική Πελοπόννησο, όπου εντοπίστηκαν νεκρά και ετοιμοθάνατα πλατάνια σε επτά διαφορετικές περιοχές. 

Μέσα στα επόμενα χρόνια ο μύκητας εξαπλώθηκε σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, προσβάλλοντας φυσικά παραποτάμια οικοσυστήματα και αιωνόβιες συστάδες πλατάνων. Η πορεία του προς τον βορρά και την ηπειρωτική Ελλάδα συνδέθηκε σε ορισμένες περιπτώσεις με ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η μεταφορά μολυσμένου χώματος ή η χρήση μηχανημάτων χωρίς σωστή απολύμανση. 

Μεγάλες καταστροφές έχουν καταγραφεί στην Πελοπόννησο, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία, τη Στερεά Ελλάδα, την Εύβοια, τη Δυτική Μακεδονία και τη Θράκη.
Στην Ήπειρο έχουν πληγεί σημαντικά παραποτάμια οικοσυστήματα όπως του Καλαμά, του Αχέροντα, του Βοϊδομάτη και του Αώου. Στη Στερεά Ελλάδα ο Σπερχειός αποτελεί μία από τις χαρακτηριστικές περιπτώσεις όπου η ασθένεια απειλεί ιστορικές συστάδες πλατάνων.

Η προστασία περνά από την πρόληψη

Η αντιμετώπιση της ασθένειας είναι εξαιρετικά δύσκολη, καθώς τα προσβεβλημένα δέντρα δεν μπορούν να θεραπευτούν.
Η μόνη δυνατότητα περιορισμού της εξάπλωσης είναι η έγκαιρη ανίχνευση των προσβολών, η ασφαλής απομάκρυνση των νεκρών δέντρων και η αυστηρή τήρηση των κανόνων υγιεινής στα εργαλεία και στα μηχανήματα που εργάζονται κοντά σε πλατάνια.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στη μεταφορά ξυλείας από προσβεβλημένα δέντρα, καθώς μπορεί να μεταφέρει τον μύκητα σε νέες περιοχές.

Η ανάγκη για ενημέρωση της τοπικής κοινωνίας

Κατά την επίσκεψή μου στο Πλατανόδασος Παλιουρίου - Καστρίου, όπου κατέγραφα με drone την κατάσταση του δάσους, συνομίλησα με έναν αγρότη της περιοχής. Τον ρώτησα αν γνωρίζει αν γίνεται κάποια προσπάθεια για τα πλατάνια που ξεραίνονται.
Η απάντησή του ήταν χαρακτηριστική.
«Τίποτα. Μόνο τα κόβουν», μου είπε με θυμό και παράπονο. 

Τα λόγια αυτά αποτυπώνουν μια πραγματικότητα. Πολλοί κάτοικοι που βλέπουν τα αγαπημένα τους πλατάνια να χάνονται πιθανόν δεν γνωρίζουν ότι η κοπή των προσβεβλημένων δέντρων δεν είναι αδιαφορία, αλλά ένα από τα λίγα μέτρα περιορισμού της ασθένειας.
Ταυτόχρονα όμως αναδεικνύουν και την ανάγκη για καλύτερη ενημέρωση. Η προστασία των πλατανιών δεν αφορά μόνο τις αρμόδιες υπηρεσίες. Όσοι ζουν και εργάζονται κοντά στο ποτάμι πρέπει να γνωρίζουν ότι η μεταφορά ξυλείας από προσβεβλημένα δέντρα, η χρήση μη απολυμασμένων εργαλείων, η μετακίνηση μολυσμένου χώματος ή η καύση ξύλων χωρίς τις προβλεπόμενες διαδικασίες μπορούν να συμβάλουν στην εξάπλωση του μύκητα.
Η ενημέρωση της τοπικής κοινωνίας είναι απαραίτητη, γιατί η μάχη με το μεταχρωματικό έλκος δεν κρίνεται μόνο μέσα στο δάσος, αλλά και από τις καθημερινές πράξεις όσων ζουν δίπλα του.

Ένα φυσικό μνημείο που δεν πρέπει να χαθεί

Το Πλατανόδασος Παλιουρίου - Καστρίου δεν είναι απλώς μια συστάδα δέντρων. Είναι ένα τοπίο μνήμης, ένας ζωντανός σύνδεσμος με την ιστορία του Σπερχειού και ένα καταφύγιο ζωής.
Η απώλεια των αιωνόβιων πλατανιών θα είναι μια πληγή όχι μόνο για τη φύση αλλά και για την πολιτιστική ταυτότητα της περιοχής.
Ο θρήνος των πλατανιών του Σπερχειού ακούγεται ήδη. Το ερώτημα είναι αν θα προλάβουμε να σώσουμε ό,τι απέμεινε.