Άγιοι Πάντες Γαργηττού - Ιστορία από τον 16ο αιώνα και η αναστήλωση του 1918
Ανάμεσα στα λιγότερο γνωστά εκκλησιαστικά μνημεία της περιοχής του Γαργηττού βρίσκεται το εκκλησάκι των Αγίων Πάντων. Ένας χώρος που, παρά την απλότητά του σήμερα, κρύβει μια ιστορία που ξεκινά τουλάχιστον από τον 16ο αιώνα και φτάνει μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα με σημαντικές μετατροπές και αναστηλώσεις.
Η μονόκλιτη βασιλική του 16ου αιώνα
Σύμφωνα με τις διαθέσιμες μαρτυρίες, ο αρχικός ναός ήταν μια μονόκλιτη βασιλική που χτίστηκε τον 16ο αιώνα και εγκαινιάστηκε από τον Άγιο Τιμόθεο. Σύμφωνα με την ιστορία ο Άγιος Τιμόθεος ασκήτευσε για αρκετά χρόνια, λίγο πιο πάνω, στο σημερινό εκκλησάκι του Αγίου Τιμοθέου του Χωστού.Η περίοδος αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική ιστορικά, καθώς η περιοχή βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία. Οι μικροί ναοί και τα ξωκκλήσια αποτελούσαν βασικά σημεία θρησκευτικής ζωής, αλλά και κοινωνικής συνοχής για τις τοπικές κοινότητες.
Οι παρατηρήσεις του Αναστασίου Ορλάνδου
Ο μεγάλος αρχιτέκτονας και ιστορικός της βυζαντινής τέχνης Αναστάσιος Ορλάνδος κατέγραψε κατά την επίσκεψή του στον ναό την ύπαρξη αρχαίων καταλοίπων ενσωματωμένων στην τοιχοποιία.Η πρακτική αυτή ήταν συνηθισμένη σε όλη την Ελλάδα, όπου αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη χρησιμοποιούνταν ως δομικό υλικό σε νεότερα κτίσματα. Δυστυχώς, τα κατάλοιπα αυτά δεν σώζονται σήμερα.
Το ενδεχόμενο μοναστηριακού μετοχίου
Σύμφωνα με τον ερευνητή Γιώργο Πάλλη, το εκκλησάκι των Αγίων Πάντων ενδέχεται να αποτελούσε τμήμα ενός παλαιού μοναστηριακού μετοχίου.Αν αυτό ισχύει, τότε δεν μιλάμε απλώς για ένα απομονωμένο ξωκκλήσι, αλλά για μέρος ενός ευρύτερου θρησκευτικού και αγροτικού συγκροτήματος.
Οι ημιυπόγειοι θολωτοί χώροι και το πατητήρι
Ο Γεώργιος Χατζησωτηρίου στο έργο του "Ιστορία της Παιανίας και των ανατολικά του Υμηττού περιοχών" αναφέρει την ύπαρξη δύο ημιυπόγειων θολωτών χώρων στον χώρο του ναού.Ο ένας από αυτούς μετατράπηκε από τον Πέτρο Κορρό σε πατητήρι, συνδέοντας το μνημείο με την αγροτική ζωή και την παραγωγή της εποχής.
Η αναστήλωση από τον Πέτρο Κορό (1918)
Η σημερινή μορφή του ναού οφείλεται στον Πέτρο Κορό, ο οποίος προχώρησε σε πλήρη αναστήλωση εκ θεμελίων το 1918.Ο ναός που βλέπουμε σήμερα δεν είναι το αρχικό κτίσμα, αλλά μια νεότερη κατασκευή, που και αυτή έχει πάνω της έναν αιώνα, και που συνεχίζει να διατηρεί τη μνήμη του παλαιότερου μνημείου.
Οι Άγιοι Πάντες σήμερα
Παρότι ο αρχικός ναός του 16ου αιώνα δεν σώζεται, οι Άγιοι Πάντες εξακολουθούν να αποτελούν ένα σημαντικό ιστορικό σημείο αναφοράς για τον Γαργηττό.Μέσα από τις μαρτυρίες ερευνητών και αρχαιολόγων, διατηρείται ζωντανή η ιστορία ενός τόπου που συνδέει τη θρησκευτική παράδοση με την τοπική ιστορική εξέλιξη.
Το εκκλησάκι ανοίγει τις πόρτες του κάθε χρόνο στη γιορτή του και μαζί ανοίγει και η φιλόξενη αυλή της οικογένειας Κορού.