Πλατύ Χωράφι: Η 24χρονη ιστορία και το νέο «πάγωμα» στο ΚΕΛ για την αποχέτευση περιοχών της Ανατολικής Αττικής

Το χρονικό του ΚΕΛ στο «Πλατύ Χωράφι»: Ένα Γιοφύρι της Άρτας στην Ανατολική Αττική

Η υπόθεση της κατασκευής του Κέντρου Επεξεργασίας Λυμάτων (ΚΕΛ) στη θέση «Πλατύ Χωράφι», στα διοικητικά όρια του Δήμου Σπάτων - Αρτέμιδος, αποτελεί μία από τις πιο πολύκροτες και χρονίζουσες ιστορίες υποδομών στην Αττική. Επί σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα, το έργο αυτό ισορροπεί ανάμεσα στις ευρωπαϊκές πιέσεις, τις τεχνικές ανατροπές της ΕΥΔΑΠ και ένα σύνθετο πλέγμα τοπικών αντιδράσεων, αναδεικνύοντας παράλληλα τις ιδιαιτερότητες του τρόπου με τον οποίο σχεδιάζονται τα μεγάλα δημόσια έργα στην Ελλάδα. 

Η εποχή του «μεγάλου σχεδιασμού» επί ξένης ιδιοκτησίας (2002 – 2003)

Η ιστορία ξεκινά στις αρχές της δεκαετίας του 2000, όταν το τότε ΥΠΕΧΩΔΕ και η ΕΥΔΑΠ επιχείρησαν να λύσουν το τεράστιο περιβαλλοντικό πρόβλημα της Ανατολικής Αττικής (που βασιζόταν αποκλειστικά σε απορροφητικούς βόθρους) μέσα από τη λογική των γιγαντιαίων, συγκεντρωτικών υποδομών.
Το αρχικό master plan προέβλεπε τη δημιουργία του περιβόητου «ΚΕΛ Βορείων Μεσογείων» στο Πλατύ Χωράφι. Στον σχεδιασμό αυτό είχαν περιληφθεί οι περιοχές της Παλλήνης, του Γέρακα, της Ανθούσας, των Γλυκών Νερών, καθώς και ζώνες της Παιανίας, των Σπάτων, της Αρτέμιδας και της Ραφήνας.
Το παράδοξο του σχεδιασμού: Το 2002 η ΕΥΔΑΠ σχεδίαζε «επί χάρτου» σε εκτάσεις που δεν της ανήκαν, καθώς επρόκειτο για ιδιωτικούς αγροτικούς κλήρους, αμπέλια και ελαιώνες. Στην ελληνική νομοθεσία, ο σχεδιασμός και η χωροθέτηση προηγούνται πάντα της ιδιοκτησίας· ένας φορέας πρέπει πρώτα να αποδείξει την τεχνική καταλληλότητα ενός χώρου (υψόμετρο, ροή λυμάτων με τη βαρύτητα) και να τον «δεσμεύσει», ώστε να αποκτήσει αργότερα το νόμιμο δικαίωμα να τον απαλλοτριώσει αναγκαστικά.
Το πρώτο ναυάγιο: Αυτή η αναγκαστική δέσμευση ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων. Οι ιδιοκτήτες της γης, βλέποντας τις περιουσίες τους να εγκλωβίζονται, συμμάχησαν με τους Δήμους Σπάτων και Ραφήνας. Ξεκίνησαν έναν πολυετή δικαστικό αγώνα στο Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ), μπλοκάροντας τις μελέτες της ΕΥΔΑΠ και παγώνοντας το έργο για μια δεκαετία.

Η πίεση του ενιαίου Δήμου Παλλήνης και η απεμπλοκή (4/5/2012)

Με την εφαρμογή του σχεδίου «Καλλικράτης», ο Δήμος Παλλήνης (ενιαίος πια, μαζί με τον Γέρακα και την Ανθούσα) βρέθηκε στο επίκεντρο του προβλήματος, καθώς ο εγκλωβισμός στο «φαραωνικό» project των Μεσογείων κρατούσε τις δικές του υποδομές παγωμένες. Η δημοτική αρχή, αντιλαμβανόμενη το χρόνιο αδιέξοδο και τις δικαστικές εμπλοκές στο Πλατύ Χωράφι, άσκησε έντονες και συστηματικές πιέσεις για τον πλήρη διαχωρισμό της περιοχής από τον σχεδιασμό της Μεσογαίας.
Η ιστορική αυτή απεμπλοκή επετεύχθη οριστικά στις 4 Μαΐου 2012, με την έκδοση σχετικής απόφασης. Με βάση αυτή την απόφαση, τα λύματα του ενιαίου Δήμου Παλλήνης (Παλλήνη, Γέρακας, Ανθούσα) εξαιρέθηκαν οριστικά από το Πλατύ Χωράφι και σχεδιάστηκε να οδηγηθούν προς το κεντρικό δίκτυο της Αθήνας με τελικό αποδέκτη το ΚΕΛ Ψυττάλειας. Με την κίνηση αυτή, το έργο στα Σπάτα «ελάφρυνε» δραματικά και πήρε μια καθαρά τοπική μορφή. 

Η νέα χωροθέτηση, το Μάτι, ο Νέος Βουτζάς και το κύμα αντιδράσεων (2015)

Στα τέλη του 2015, η Διυπουργική Επιτροπή επαναχωροθέτησε το ΚΕΛ στο Πλατύ Χωράφι, αυτή τη φορά αποκλειστικά για τους Δήμους Ραφήνας - Πικερμίου και Σπάτων - Αρτέμιδος. Αργότερα, με την έκδοση της Απόφασης Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων (ΑΕΠΟ) από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (και τις μετέπειτα τροποποιήσεις της), ο σχεδιασμός επεκτάθηκε για να συμπεριλάβει τις πυρόπληκτες περιοχές στο Μάτι και τον Νέος Βουτζάς, προκειμένου να αποκτήσουν επιτέλους σύγχρονες υποδομές αποχέτευσης.
Ωστόσο, οι αντιδράσεις που ακολούθησαν παρέμειναν σφοδρές, βασιζόμενες σε μια ευρεία και πολύπλευρη ατζέντα επιχειρημάτων:

• Παλαιοντολογικός και αρχαιολογικός πλούτος: Επιστημονικοί φορείς, όπως η Ελληνική Γεωλογική Εταιρεία, τόνισαν ότι η ευρύτερη ζώνη αποτελεί την «Ακρόπολη της Παλαιοντολογίας» λόγω των παγκοσμίου φήμης απολιθωμάτων της «Πικερμικής Πανίδας» (ηλικίας 7-8 εκ. ετών). Παράλληλα, εκφράστηκαν ανησυχίες για τα διάσπαρτα αρχαιολογικά ευρήματα της Μεσογαίας.
• Περιβαλλοντική απειλή για το Μεγάλο Ρέμα Ραφήνας: Τοπικοί σύλλογοι προειδοποιούσαν για τον κίνδυνο οικολογικής καταστροφής σε περίπτωση τεχνικού ατυχήματος, καθώς ο χώρος γειτνιάζει άμεσα με τη λεκάνη απορροής του προστατευόμενου ρέματος.
• Οικιστική και κοινωνική υποβάθμιση: Οι κάτοικοι εξέφραζαν έντονους φόβους για κακοσμία, οπτική όχληση και κατακόρυφη πτώση της εμπορικής αξίας των γύρω ιδιοκτησιών, καθώς οι οικιστικοί ιστοί αναπτύσσονταν σε κοντινή απόσταση.
• Η μάχη για το Ακρωτήριο Βελάνι: Σφοδρές αντιδράσεις προκάλεσε και το σημείο διάθεσης των επεξεργασμένων εκροών. Ο σχεδιασμός για υποθαλάσσιο αγωγό στο Βελάνι της Ραφήνας ξεσήκωσε τους κατοίκους, που φοβούνταν αλλοίωση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας του Ευβοϊκού και υποβάθμιση των κοντινών παραλιών κολύμβησης (π.χ. Μαρίκες).

Η νομική και οικονομική απόκτηση του χώρου (2018)

Η ΕΥΔΑΠ δεν μπορούσε να μπει στην έκταση νωρίτερα, καθώς οι ιδιώτες διατηρούσαν την κυριότητα των χωραφιών τους (αν και σε καθεστώς ιδιοκτησιακής «ομηρίας»). Η αναγκαστική απαλλοτρίωση της έκτασης των 121.017,54 τ.μ. ολοκληρώθηκε τελικά το 2018, δημιουργώντας μια ξεκάθαρη επίσημη διαδρομή εγγράφων:

• Οκτώβριος 2018 (Κήρυξη απαλλοτρίωσης): Εκδίδεται η υπ' αριθμ. 5517/15-10-2018 Κοινή Υπουργική Απόφαση (Υπουργείων Οικονομικών και Υποδομών & Μεταφορών), η οποία δημοσιεύθηκε επίσημα στο ΦΕΚ (τεύχος ΑΑΠ, φύλλο 229) στις 16 Οκτωβρίου 2018.
• Δεκέμβριος 2018 (Δικαστικός καθορισμός): Εκδίδεται η υπ' αριθμ. 6349/21-12-2018 απόφαση του Εφετείου Αθηνών, η οποία καθόρισε την προσωρινή τιμή μονάδος. Η ΕΥΔΑΠ κατέθεσε άμεσα το ποσό των 5.432.488,33 ευρώ στο Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων, αποκτώντας πλέον και νομικά την κατοχή και το δικαίωμα εγκατάστασης στον χώρο.

Σήμερα: Το σύγχρονο έργο και το νέο «φρένο» (2023 – 2026)

Όταν το έργο επιτέλους δημοπρατήθηκε, πήρε τη μορφή μιας υπερσύγχρονης υποδομής με προϋπολογισμό 110 εκατομμυρίων ευρώ, η οποία περιλαμβάνει την εγκατάσταση του ΚΕΛ στο Πλατύ Χωράφι με τεχνολογίες πλήρους ανακύκλωσης του νερού για άρδευση, υποθαλάσσιο αγωγό διάθεσης στο Ακρωτήριο Βελάνι και τη δημιουργία Κέντρου Περιβαλλοντικής Ευαισθητοποίησης.
Η πρόσφατη ανατροπή (Σεπτέμβριος 2025): Ενώ οι προκαταρκτικές εργασίες είχαν ξεκινήσει στην ιδιοκτησία πλέον της ΕΥΔΑΠ, ο μεγάλος διαγωνισμός για την κατασκευή δέχθηκε σοβαρό πλήγμα. Μετά από προσφυγές των κατασκευαστικών ομίλων στην ΕΑΔΗΣΥ (Ενιαία Αρχή Δημοσίων Συμβάσεων), οι προσφορές ακυρώθηκαν στο σύνολό τους. Ως αποτέλεσμα, με επίσημη απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου της ΕΥΔΑΠ τον Σεπτέμβριο του 2025 (η οποία αναρτήθηκε στο σύστημα «Διαύγεια»), ο διαγωνισμός ακυρώθηκε οριστικά. 

Μπαίνοντας στο 2026, το ΚΕΛ στο Πλατύ Χωράφι βρίσκεται για ακόμα μια φορά σε τέλμα. Αν και η ΕΥΔΑΠ κατέχει νόμιμα τον χώρο από το 2018, πληρώνοντας το τίμημα της πολυετούς καθυστέρησης, η κατασκευή του έχει «παγώσει» μέχρι να επανασχεδιαστεί και να προκηρυχθεί νέος διαγωνισμός, συνεχίζοντας έναν φαύλο κύκλο αναβολών που ξεκίνησε πριν από 24 ολόκληρα χρόνια.