Αγκαθοκαλημάνα - Ο θορυβώδης “φρουρός” των υγροτόπων
Θα ξεπεράσω σύντομα αυτά που μπορείτε να βρείτε παντού και θα πάω στα περίεργα σ’ αυτά που αρέσουν σε μένα και ελπίζω και σε ‘σας. 
Χαρακτηριστικά, βιότοπος και συμπεριφορά της Αγκαθοκαλημάνας
Είναι μερικώς μεταναστευτικό. Έρχεται στην Ελλάδα Μάρτιο - Απρίλιο για να αναπαραχθεί και τέλη Αυγούστου - Σεπτέμβριου ξαναφεύγει για Αφρική που ξεχειμωνιάζει. Έχει όμως και τοπικούς αναπαραγωγικούς πληθυσμούς. Στην Ευρώπη, η Ελλάδα και η Κύπρος είναι οι μοναδικές χώρες όπου φωλιάζει σε συνεχή βάση.
Κυνηγάει με την όραση, τρέχοντας και σταματώντας απότομα μόλις δει έντομα (σκαθάρια, ακρίδες, μύγες), σκουλήκια και μικρά μαλακόστρακα ή πιο σπάνια, μικρά ερπετά ή βατράχια.
Δεν χτίζει περίτεχνες φωλιές στα δέντρα. Φτιάχνει μια ρηχή λακκούβα στο έδαφος, συνήθως σε γυμνό χώμα, άμμο ή ανάμεσα σε χαμηλή βλάστηση κοντά στο νερό. Τη στρώνει με λίγα χόρτα, πετραδάκια ή κοχύλια για να καμουφλάρεται και γίνεται ιδιαίτερα επιθετική όταν πλησιάσει εχθρός. Επιτίθεται σ όποιον πλησιάσει τόσο με έντονες κραυγές, όσο και πετώντας απειλητικά από πάνω του, μέχρι να τον απομακρύνει.
Γεννά συνήθως 4 αυγά που δύσκολα ξεχωρίζονται από το χώμα και τις πέτρες (τέλειο καμουφλάζ). Όπως και άλλα πουλιά, οι νεοσσοί είναι «φωλεόφυγοι». Δηλαδή περπατάνε και τρέφονται αμέσως μόνοι τους. Χρειάζονται τους γονείς μόνο για προστασία και καθοδήγηση.
Στην περιγραφή της, πέρα από το έντονο ασπρόμαυρο κεφάλι και το λαιμό (στον λαιμό που δυστυχώς δεν κατάφερα να φωτογραφίσω, είναι σαν να φοράει γραβάτα) τα μακριά και λεπτά μαύρα πόδια ξεχωρίζει η καφέ ράχη και το φτερό σαν αγκάθι στην καμπή της φτερούγας που δυστυχώς στη μοναδική στάση που την πέτυχα δεν φαίνεται.
Προσοχή όμως: Μην την μπερδέψετε με την Κοινή Καλημάνα που βλέπουμε τον χειμώνα στα χωράφια. Εκείνη φοράει ένα κομψό μακρύ λοφίο, ενώ η δική μας, η Αγκαθοκαλημάνα του καλοκαιριού, προτιμά τον 'στρατιωτικό' εξοπλισμό. Το κρυφό αγκάθι στη φτερούγα! Μεταναστευτικά όταν η μια έρχεται η άλλη φεύγει.
Η Λατινική της ονομασία είναι Vanellus spinosus όπου:
Vanellus είναι το υποκοριστικό της λατινικής λέξης vannus (το κόσκινο/λικμητήρι του σιταριού). Ονομάστηκε έτσι γιατί όταν πετάει, οι φτερούγες του έχουν τέτοιο σχήμα και κίνηση που ο ήχος τους θυμίζει τον αέρα που περνάει μέσα από το κόσκινο. Είναι ο «μικρός ανεμιστήρας» των βάλτων. Το Vanellus είναι κοινό σε όλα τα είδη καλημάνας με πιο χαρακτηριστικό το Vanellus Vanellus της κοινής καλημάνας.
Spinosus: Σημαίνει «αγκαθωτός». Προέρχεται από το λατινικό spina (αγκάθι). Είναι η λέξη που το ξεχωρίζει από την κοινή καλημάνα και του δίνει το πρώτο συνθετικό του ελληνικού ονόματος Αγκαθο-καλημάνα.
Τη λογική των Λατίνων ακολουθούν και οι Αγγλοι με το Spur-winged Lapwing όπου Spur είναι το σπιρούνι (το αγκάθι των φτερών) και το Lapwing που αναφέρεται στον τρόπο που πετάει και τον θόρυβο των φτερών όταν πετάει.
Πως λοιπόν εμείς οι Έλληνες από το πέταγμα και τον θόρυβο των φτερών στο δεύτερο συνθετικό πήγαμε στο καλή-μάνα;
Η επικρατέστερη εκδοχή είναι λόγω της ιδιαίτερης υπεράσπισης που κάνει στα μικρά της, με τα πολύ έντονα κρωξίματα, τα απειλητικά πετάγματα πάνω από τους εχθρούς που πλησιάζουν, ακόμα αυτό που κάνουν όλα τα Χαραδιόμορφα, τη μίμηση τραυματισμού (broken-wing display) προκειμένου να απομακρύνει από τη φωλιά όποιον την απειλεί. Αυτό λοιπόν έκανε τους Έλληνες της υπαίθρου, που αυτοί την έβλεπαν, να την ονομάσουν καλή-μάνα. Μάλιστα επειδή το πρώτο συνθετικό, το Αγκάθι, τους ακουγόταν ως παράταιρο σε σχέση με την καλή-μάνα το άλλαξαν κι αυτό στην καθομιλουμένη και το έκαναν Αγαθο-Καλημάνα. Δεν είναι λίγοι μεταξύ αυτών και εγώ που την γνώριζα ως Αγαθοκαλημάνα και όχι Αγκαθοκαλημάνα που είναι το ορθό.
Υπάρχει και μια δεύτερη εκδοχή για το δεύτερο συνθετικό το καλημάνα. Το κεφάλι της. Που έχει μαύρο σκούφο σαν καλυμμαύκι (το καπέλο του παπά που κυριολεκτικά σημαίνει κάλυμμα + αυχήν = λαιμός). Σε κάποιες περιοχές της Ελλάδας την λένε Αγκαθοκαλιμαύκα ή Καλυμμαυκού.
Στην Κύπρο, η Αγκαθοκαλημάνα είναι γνωστή με το μοναδικό όνομα Πελλοκατερίνα. Ο όρος 'πελλός' (παλαβός) περιγράφει την έντονη και θορυβώδη συμπεριφορά της όταν προστατεύει τη φωλιά της, καθώς και το ευφάνταστο 'θέατρο' που παίζει προσποιούμενη την τραυματισμένη για να απομακρύνει τους εχθρούς από τα μικρά της.
Αυτή η «παλαβή» συμπεριφορά την κάνει παράλληλα και φύλακα του υγροτόπου αφού δίνει το σύνθημα σε όλους τους γείτονες πως πλησιάζει εχθρός.
Στην Ελλάδα σύμφωνα με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία έχουμε δύο συχνά είδη την Ευρωπαϊκή (κοινή) Καλημάνα και την Αγκαθοκαλημάνα και δύο που εμφανίζονται σπάνια, την Αγελοκαλημάνα και τη Λεύκουρη Καλημάνα.
Γεννά συνήθως 4 αυγά που δύσκολα ξεχωρίζονται από το χώμα και τις πέτρες (τέλειο καμουφλάζ). Όπως και άλλα πουλιά, οι νεοσσοί είναι «φωλεόφυγοι». Δηλαδή περπατάνε και τρέφονται αμέσως μόνοι τους. Χρειάζονται τους γονείς μόνο για προστασία και καθοδήγηση.
Στην περιγραφή της, πέρα από το έντονο ασπρόμαυρο κεφάλι και το λαιμό (στον λαιμό που δυστυχώς δεν κατάφερα να φωτογραφίσω, είναι σαν να φοράει γραβάτα) τα μακριά και λεπτά μαύρα πόδια ξεχωρίζει η καφέ ράχη και το φτερό σαν αγκάθι στην καμπή της φτερούγας που δυστυχώς στη μοναδική στάση που την πέτυχα δεν φαίνεται.
Προσοχή όμως: Μην την μπερδέψετε με την Κοινή Καλημάνα που βλέπουμε τον χειμώνα στα χωράφια. Εκείνη φοράει ένα κομψό μακρύ λοφίο, ενώ η δική μας, η Αγκαθοκαλημάνα του καλοκαιριού, προτιμά τον 'στρατιωτικό' εξοπλισμό. Το κρυφό αγκάθι στη φτερούγα! Μεταναστευτικά όταν η μια έρχεται η άλλη φεύγει.
Ονομασία και ετυμολογία της Αγκαθοκαλημάνας
Τώρα αρχίζουν τα κατ’ εμέ ενδιαφέροντα που έχουν να κάνουν με την ονομασία της.Η Λατινική της ονομασία είναι Vanellus spinosus όπου:
Vanellus είναι το υποκοριστικό της λατινικής λέξης vannus (το κόσκινο/λικμητήρι του σιταριού). Ονομάστηκε έτσι γιατί όταν πετάει, οι φτερούγες του έχουν τέτοιο σχήμα και κίνηση που ο ήχος τους θυμίζει τον αέρα που περνάει μέσα από το κόσκινο. Είναι ο «μικρός ανεμιστήρας» των βάλτων. Το Vanellus είναι κοινό σε όλα τα είδη καλημάνας με πιο χαρακτηριστικό το Vanellus Vanellus της κοινής καλημάνας.
Spinosus: Σημαίνει «αγκαθωτός». Προέρχεται από το λατινικό spina (αγκάθι). Είναι η λέξη που το ξεχωρίζει από την κοινή καλημάνα και του δίνει το πρώτο συνθετικό του ελληνικού ονόματος Αγκαθο-καλημάνα.
Τη λογική των Λατίνων ακολουθούν και οι Αγγλοι με το Spur-winged Lapwing όπου Spur είναι το σπιρούνι (το αγκάθι των φτερών) και το Lapwing που αναφέρεται στον τρόπο που πετάει και τον θόρυβο των φτερών όταν πετάει.
Πως λοιπόν εμείς οι Έλληνες από το πέταγμα και τον θόρυβο των φτερών στο δεύτερο συνθετικό πήγαμε στο καλή-μάνα;
Υπάρχει και μια δεύτερη εκδοχή για το δεύτερο συνθετικό το καλημάνα. Το κεφάλι της. Που έχει μαύρο σκούφο σαν καλυμμαύκι (το καπέλο του παπά που κυριολεκτικά σημαίνει κάλυμμα + αυχήν = λαιμός). Σε κάποιες περιοχές της Ελλάδας την λένε Αγκαθοκαλιμαύκα ή Καλυμμαυκού.
Στην Κύπρο, η Αγκαθοκαλημάνα είναι γνωστή με το μοναδικό όνομα Πελλοκατερίνα. Ο όρος 'πελλός' (παλαβός) περιγράφει την έντονη και θορυβώδη συμπεριφορά της όταν προστατεύει τη φωλιά της, καθώς και το ευφάνταστο 'θέατρο' που παίζει προσποιούμενη την τραυματισμένη για να απομακρύνει τους εχθρούς από τα μικρά της.
Αυτή η «παλαβή» συμπεριφορά την κάνει παράλληλα και φύλακα του υγροτόπου αφού δίνει το σύνθημα σε όλους τους γείτονες πως πλησιάζει εχθρός.
Στην Ελλάδα σύμφωνα με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία έχουμε δύο συχνά είδη την Ευρωπαϊκή (κοινή) Καλημάνα και την Αγκαθοκαλημάνα και δύο που εμφανίζονται σπάνια, την Αγελοκαλημάνα και τη Λεύκουρη Καλημάνα.
